Sport Toekomstverkenning (STV): Maatschappelijke ontwikkeling van Sport en Bewegen

In de Sport Toekomstverkenning (STV) hanteert de Overheid een brede opvatting van het begrip sport. Sport is het geheel aan sport- en beweegaanbod en ‑voorzieningen, sport- en beweeggedrag, beleving van sport via media en bezoek, (sport)beleid op lokaal en nationaal niveau. Op alle niveaus zijn de ontwikkelingen vrij breed beschreven. En elke gemeente kent een eigen invulling. Feit is dat sportverenigingen steeds nadrukkelijk worden betrokken rondom problematiek of beter mogelijkheden rondom agenda’s als gezondheidszorg, welzijn, een leefbare samenleving/sociale cohesie en bestrijding van eenzaamheid. Een voorbeeld van bestrijding van eenzaamheid is de activiteit Walking Football. Zeker in een demografische 55+ gemeente als SWF een uitgelezen kans voor ONS Sneek. Het Nationaal Ouderenfonds is een prima kennisbron voor de opstart en begeleiding. Maar de komende decennia wacht er veel meer voor de (sport)verenigingen. Uiteraard blijft Talentontwikkeling een zeer belangrijke pijler, maar de overheid zelf kent ook andere pijlers:

presteren en winnen

sociale cohesie bevorderen en verenigingsleven (meedoen)

sport gezondheid (bevorderen door te bewegen) en autonomie

beleven en collectieve identiteit.

 

De Toekomstverkenning bestaat uit drie onderdelen:

Trendscenario: Waar gaan we naar toe? Wat is de waarschijnlijke toekomst?

Perspectieven op sport: Waar willen we met z’n allen naar toe? Wat is de wenselijke toekomst?

Kansen en keuzes. Hoe versterken de perspectieven elkaar, en waar botsen ze. Wanneer perspectieven elkaar versterken zijn er kansen voor samenwerking en nieuw beleid; botsen ze dan is er sprake van keuzes of dillema’s.

Dat biedt kansen voor de sportvereniging, een sportvereniging voorbereid op de toekomst. Een aantal jaren geleden hebben we een kennissessie gehad bij ONS Sneek. In die kennissessie aan bod perspectieven en maatschappelijke ontwikkeling van de vereniging. Geen zaken waar je in een paar maanden over beslist, maar waar je in een langere tijd naar toe kunt groeien. Ook afhankelijk van het gemeentelijke programma in het kader van de Sport Toekomstverkenning. Mocht je nadere interesse hebben, er is best veel te googlen, of beter: te verkennen. Onderstaand een aantal highlights vanuit de STV, die mede voeding kunnen geven aan de ontwikkeling.

Maatschappelijke ontwikkelingen van sport en bewegen

De laatste decennia zien we effecten van maatschappelijke ontwikkelingen, zoals individualisering en flexibilisering, in de sport. Meer mensen gingen buiten de vereniging om sporten en een gezonde leefstijl kreeg steeds meer aandacht, waarvan meer bewegen een belangrijk onderdeel vormt. Bedrijven ontdekten sport als een wereldwijde groeimarkt en digitale innovaties veranderden in snel tempo de wijze waarop supporters de sport beleven. Grote sportevenementen werden een vast onderdeel van citymarketing; steden zetten zichzelf hiermee in binnen- en buitenland op de kaart.

Ondertussen gingen taken en verantwoordelijkheden in zorg en welzijn van de landelijke overheid over naar gemeentelijke overheden. Het sportbeleid – zowel lokaal als nationaal – raakte onder andere als gevolg hiervan steeds meer verweven met andere beleidsterreinen.

Lees meer in de drijvende krachten van sport en bewegen over de actuele maatschappelijke ontwikkelingen die nu en in de toekomst van invloed zijn op sport en bewegen.

Verschillende betekenissen van sport

Verschillende betekenissen van sport

In een sportiever Nederland iedereen zich wel vinden. Alleen heeft niet iedereen hetzelfde beeld van een sportiever Nederland. Is ‘een sportiever Nederland’ een land …

waar sportverenigingen bloeien?

waar sportiviteit en respect de norm zijn?

waar een gezonde leefstijl beloond wordt?

waar topprestaties op hun waarde worden geschat?

waar meeleven met sportieve successen gewaardeerd wordt?

De termen sport en sportief hebben niet één vaste betekenis; daar denkt iedereen anders over (zie ook Vier opgaven voor de sport). In deze verkenning zoomen we daarom in op de verschillende betekenissen van sport. Soms gaan ze samen en soms botsen ze. Daar zou je binnen verenigingen, maar ook in het gemeentelijke of landelijke sportbeleid, rekening mee moeten houden als je plannen maakt voor de toekomst.

Talenten ontwikkelen, presteren en prijzen winnen

Meeleven met onze sporters en evenementen beleven

Hieronder staat voor iedere opgave een samenvatting van de trends in de toekomst.

Meedoen en verenigingsleven in 2030

Meedoen en verenigingsleven in 2030

In 1879 richtte Pim Mulier de eerste Nederlandse sportvereniging op: de Haarlemse Football Club. Vanuit een gezamenlijke interesse voor een sport en de behoefte aan begeleiding door trainers werden meer verenigingen opgericht. De verenigingen en de bonden draaiden op vrijwilligers. Ook het bestuur was onbetaald. In de lokale samenlevingen vormden en vormen de sportverenigingen een bindmiddel, net als de muziek- en buurtverenigingen.

Deze verenigingsvorm heeft het ruim een eeuw zeer goed gedaan. Nog altijd zijn bijna 5 miljoen Nederlanders lid van een sportclub. Maar hoe toekomstbestendig is dit systeem van verenigingen en sportbonden?

Samenvatting trends in de toekomst meedoen en verenigingsleven Ingeklapt Meer informatie

Verenigingslidmaatschap onder druk

Het aandeel Nederlanders van 6 jaar en ouder dat lid is van een sportvereniging was in 2014 31{05940be14b0e3068ee5eed29b1ea40ab5eb6f15ec3cd6d03f2943436d3335eab}. Volgens het trendscenario gaat dit dalen: Nederlanders zullen in 2030 minder vaak lid zijn van een sportvereniging. Nederlanders willen dan vooral individueel sporten of in een zelfgeorganiseerde groep. In 2014 sportte al ongeveer twee derde van de sporters alleen of ongeorganiseerd (Tiessen-Raaphorst 2015).

De toename van de aantallen ouderen en niet-westerse migranten in de samenleving versterkt deze ontwikkeling. Ouderen en niet-westerse migranten zijn namelijk minder vaak lid van een sportvereniging dan jongeren en autochtone Nederlanders. De komende jaren zal door vergrijzing, migratie en het toenemende belang van de beleving van sport ook een verschuiving plaatsvinden naar andere typen sport dan die nu populair zijn, vooral naar meer individuele sporten of alternatieven op bestaande sporten. Voorbeelden hiervan zijn hardlopen en bootcampen in zelfgeorganiseerde groepjes, maar ook wandelvoetbal voor ouderen en extreme sporten zoals kitesurfen en klimmen. Dit zet het klassieke verenigingsleven verder onder druk.

Zie: trend in de toekomst clublidmaatschap

Karakter van vrijwilligerswerk in de sport verandert

In 2014 was 12{05940be14b0e3068ee5eed29b1ea40ab5eb6f15ec3cd6d03f2943436d3335eab} van de Nederlanders van 12 jaar en ouder maandelijks of vaker als vrijwilliger in de sport actief. Volgens het trendscenario zal dit licht dalen of gelijk blijven (zie trend in de toekomst vrijwilligerswerk). Ondanks dat sport de grootste vrijwilligerssector is, komt ook het vrijwilligerswerk in de sport onder druk te staan. De behoefte aan flexibiliteit is namelijk niet alleen bij de sporter zelf, maar ook bij de vrijwilligers terug te zien.

Vrijwilligerswerk doen we als we dat flexibel kunnen invullen en als het past bij onze interesses. We doen ook het liefst kortdurende klussen. Vrijwilligers moeten hun inzet verdelen over werk voor de vereniging, bij evenementen en thuis (mantelzorg). Potentiële vrijwilligers zullen steeds vaker ‘hoppen’ tussen verschillende vrijwilligerstaken. Daarmee zal het karakter van vrijwilligerswerk in de sport veranderen.

De groei van groepen die over het algemeen minder vrijwilligerswerk doen, namelijk ouderen en niet-westerse migranten, maakt het extra lastig om aan voldoende vrijwilligers te komen. Daar staat wel tegenover dat ouderen de komende jaren steeds fitter worden en dus langer actief zouden kunnen zijn als vrijwilliger.

Zie: trend in de toekomst vrijwilligerswerk

Vitaliteit sportverenigingen blijft gelijk

Op dit moment voldoet ongeveer een kwart van de sportverenigingen in Nederland aan de omschrijving ‘vitaal’ (Van Kalmthout en Van Ginneken 2017). Een vitale vereniging heeft haar eigen organisatie op orde, zorgt voor regulier sportaanbod en vervult daarnaast een bredere maatschappelijke functie. De indicator ‘vitaliteit van sportverenigingen’ is niet uitgewerkt in het trendscenario, maar experts verwachten dat het aandeel vitale verenigingen ongeveer gelijk zal blijven (zie verantwoording).

Gezondheid en bewegen in 2030

Gezondheid en bewegen in 2030

Het toenemende belang van een gezonde leefstijl speelt een rol in de mate waarin we sporten en bewegen. Uit het Nationaal Sportonderzoek 2016 blijkt dat het verbeteren van de gezondheid en conditie één van de belangrijkste motieven van Nederlanders is om te sporten. Opvallend is dat sporten voor de gezondheid toeneemt over de levensloop, terwijl sporten voor het plezier en de prestatie afneemt.

De helft van alle sporters organiseerde in 2014 al zelf zijn sportmomenten (Tiessen-Raaphorst 2015). Mensen willen zelf bepalen wanneer, waar en met wie zij sporten. Dit hangt samen met de individualisering en flexibilisering, ontwikkelingen die in de toekomst aanhouden. Technologische ontwikkelingen, zoals virtuele coaches en apps, geven de autonome sporter feedback over de prestaties en conditie. Het aantal mensen dat individueel of in zelfgeorganiseerde groepen sport of beweegt, zal dan ook verder toenemen.

Samenvatting trends in de toekomst gezondheid en bewegen Ingeklapt Meer informatie

Sportdeelname blijft gelijk

In 2015 deed ruim de helft van de Nederlanders van 12 jaar en ouder wekelijks aan sport. Bijna de helft van de sporters sport bij een sportvereniging, twee derde sport alleen of ongeorganiseerd (Tiessen-Raaphorst 2015). Sinds 2001 is het aandeel sportende Nederlanders niet noemenswaardig veranderd (Netwerk Kernindicatoren Sport en Bewegen 2017). Volgens het trendscenario zal dit in de toekomst ook niet gaan gebeuren en zal de sportdeelname per saldo gelijk blijven. Enerzijds zullen vergrijzing en migratie namelijk leiden tot lagere sportdeelname, anderzijds is de verwachting dat de oudere in de toekomst meer zal gaan sporten dan de oudere van nu. Tegelijkertijd groeit de aandacht voor een gezonde leefstijl, waaronder sporten en bewegen, een trend die zich in de komende jaren zal voortzetten.

Zie: trend in de toekomst sportdeelname

Meer Nederlanders gaan voldoen aan de beweegnorm

In 2015 voldeed 57{05940be14b0e3068ee5eed29b1ea40ab5eb6f15ec3cd6d03f2943436d3335eab} van Nederlanders aan de combinorm (de optelsom van de NNGB en de fitnorm). De vergrijzing heeft het meeste impact op de lichamelijke activiteit van de gemiddelde Nederlander in de toekomst. Een toename van de groep ouderen leidt ertoe dat in de toekomst meer mensen aan de beweegnorm voldoen: de nieuwe generatie 55-plussers is fitter dan voorgaande generaties en de verwachting is dat zij vaker fietsen, wandelen en/of tuinieren (zie trend beweeggedrag). De verhoogde pensioenleeftijd zal deze trend enigszins drukken: als ouderen langer blijven werken, zullen zij meer zitten en minder bewegen.

Zie: trend in de toekomst beweeggedrag

Nederland blijft kampioen zitgedrag

Maar, hoeveel we ook bewegen, we zijn ook Europees kampioen zitten: Nederlanders zitten bijna 9 uur per dag. De verwachting is dat we in 2030 evenveel zullen zitten als vandaag de dag. Passieve vrijetijdsbesteding is dankzij technologische ontwikkelingen toegenomen: gamen en sociale media zijn een populair tijdverdrijf, waardoor de bevolking per saldo minder lichamelijk actief is. Tegelijkertijd zien we ontwikkelingen die mensen juist aanzetten tot bewegen zoals de fitbit, Wii-U en virtual reality games.

Zie:  trend in de toekomst zitgedrag

Motorische vaardigheden van kinderen gaan achteruit

Kinderen en jongeren van nu bewegen en spelen minder buiten dan voorgaande generaties. De tijd die zij besteden aan passieve vrijetijdsbesteding zoals gamen, computers en sociale media, is daarentegen toegenomen. Jongeren zitten gemiddeld 10,5 uur per dag. Coördinatie, vaardigheid en techniek nemen af (Collard et al. 2014). Dit resulteert in minder ontwikkelde motorische vaardigheden, wat leidt tot meer sportblessures op het moment dat ze gaan sporten. Scholen, ouders en overheid onderkennen het belang van sport en bewegen voor de jeugd in het onderwijs, ter compensatie van dit gedrag.

Aantal uren bewegingsonderwijs blijft gelijk

In het onderwijs is er echter vooralsnog te weinig aandacht voor bewegen en sport om deze ontwikkelingen tegen te gaan. Het aantal uren bewegingsonderwijs is niet toegenomen en zal dat waarschijnlijk tot aan 2030 ook niet doen. De Wet op het primair onderwijs van 1981 zegt namelijk niets over het verplichte aantal uren dat scholen moeten besteden aan de verschillende vakgebieden. Wel is in het regeerakkoord Bruggen slaan uit 2012 opgenomen dat het kabinet streeft naar meer gymlesuren per week in het primair onderwijs.

Zie: trend in de toekomst bewegingsonderwijs basisonderwijs en voortgezet onderwijs

Talentontwikkeling, presteren en prijzen winnen in 2030

Talentontwikkeling, presteren en prijzen winnen in 2030

In de aanloop naar de Olympische Spelen 2000 in Sydney kwantificeerde NOC*NSF de ambities voor topsport in Nederland als een top 10-plaats in de olympische medaillespiegel. In 2009 werd deze ambitie overgenomen in het landelijke beleid, als expliciete beleidsambitie voor 2028.

Volgens de Rapportage Sport 2014 kon Nederland trots zijn op de tot dan toe behaalde prestaties op de Olympische en Paralympische Spelen: ‘Ondanks dat Nederland het 65e land ter wereld is op basis van het aantal inwoners, en 24e op de ranking van het bnp, behoorde ons land in 2012 tot de top-13 van de wereld op de Olympische medailleranking en nam Nederland de 10e plaats in op de Paralympische medailleladder’ (Dijk et al. 2015).

Samenvatting trends in de toekomst talentontwikkeling, presteren en prijzen winnen Ingeklapt Meer informatie

Top 10-positie blijft niet behouden

Op 1 januari 2017 stond Nederland op een gedeelde zevende plaats op de internationale medaillespiegel voor olympische sporten. Voor paralympische sporten was dit de achtste plaats, tegelijk de beste notering sinds het begin van de metingen. De plaats van Nederland op de internationale medaillespiegel voor olympische en paralympische sporten is sinds 2001 redelijk stabiel. Deze top 10‑notering is te danken aan een goede sportinfrastructuur en goede talentontwikkeling.

De vraag is echter of een top 10-positie op de langere termijn nog wel reëel is (zie trendscenario top 10-ambitie). De concurrentie van andere landen op het gebied van topsport zal namelijk toenemen. Sommige landen zullen door een sterkere economische groei dan die in Nederland meer middelen beschikbaar hebben. Landen met een sterkere bevolkingsgroei dan in Nederland zullen tevens meer talenten hebben door de grotere aanwas. Volgens het trendscenario zal Nederland achterblijven bij de concurrentie en zal het de top 10-positie niet behouden.

Positie op medaillespiegel junioren blijft gelijk

Nederland heeft internationaal gezien een sterk ontwikkelde methodiek van talentherkenning en -ontwikkeling, die door technologische ontwikkelingen nog verder versterkt kan worden. De compactheid van Nederland, gecombineerd met de dichte organisatiegraad van sportverenigingen, is internationaal gezien onze kracht. Volgens het trendscenario zal ook de plek die Nederland inneemt op de internationale medaillespiegel van olympische sporten tijdens Wereld Junior Kampioenschappen (WJK’s) en Europese Junior Kampioenschappen (EJK’s) gelijk blijven. Nederland staat nu bij beide op de 23e plaats (zie trendscenario talentontwikkeling).

Collectieve topsportuitgaven blijven ongeveer gelijk

De wereldwijde wedloop om een zo groot mogelijke medailleoogst vraagt om toenemende financiële uitgaven aan topsport. De collectieve uitgaven aan topsport zijn in de periode 1997-2016 meer dan verdubbeld. Zo stegen de topsportuitgaven van 20 miljoen in 1997 naar 50 miljoen in 2016 (Van Bottenburg et al. 2016). Tot de collectieve uitgaven aan topsport behoren de publieke middelen van het ministerie van VWS, de semipublieke middelen van de Lotto en de uitgaven voor het Fonds voor de Topsporter (ondersteunende financiering voor topsporters voor de kosten van het levensonderhoud en fulltime beoefening van topsport). Informatie over andere financiële middelen voor topsport (sponsoring, media-inkomsten, enz.) is niet beschikbaar. De collectieve topsportuitgaven zijn niet uitgewerkt in het trendscenario, maar experts verwachten dat deze ongeveer gelijk blijven of licht stijgen (zie verantwoording).

Meeleven met sporters en evenementen beleven in 2030

Meeleven met sporters en evenementen beleven in 2030

Een groot deel van de Nederlanders is sportfan: de helft van de Nederlanders gaat naar sportwedstrijden en evenementen of volgt sport via media. Ook het bezoeken van sportevenementen is in Nederland populair. Jaarlijks vinden er in Nederland, buiten de reguliere competities om, circa 600 sportevenementen met meer dan 5000 bezoeken plaats. In 2012-2013 waren sportevenementen goed voor 77 miljoen bezoeken (bezoeken aan competitiewedstrijden, waaronder 700.000 wedstrijden in het amateurvoetbal, zijn hierbij meegerekend; Hover et al. 2014). Sport leent zich dus uitermate voor meeleven en beleven.

Samenvatting trends in de toekomst meeleven en evenementen beleven Ingeklapt Meer informatie

Beleving zorgt voor meer bezoekers

Beleving wordt steeds belangrijker in onze maatschappij, mensen gaan niet alleen meer naar een wedstrijd om sport te kijken, maar gaan voor een totaalbeleving – denk aan de start van de Tour de France in Utrecht. Volgens het trendscenario zullen de bezoekersaantallen van evenementen gaan stijgen. Dit is ook terug te zien in het aanbod van evenementen: zowel het aantal grote als kleine evenementen zal verder toenemen. Niet alleen het kijken naar of beoefenen van sport is daarbij van belang; vanuit citymarketing worden steeds meer evenementen gebruikt als potentiele bron van inkomsten voor de gemeente of regio. Het is aannemelijk dat de rol van media verder verandert van passief naar meer actief: met virtual en augmented reality zal het mogelijk worden om realtime sportwedstrijden te volgen, evenementen te beleven en er ook zelf actief aan deel te nemen.

Zie trend in de toekomst sportbezoek, sportevenementen

Sportfan volgt vaker sport via gepersonaliseerde media

Het volgen van sport via traditionele en sociale media zal naar verwachting verder toenemen door veranderingen in het mediagebruik en de toenemende technologische mogelijkheden. De grotere toegankelijkheid en personalisering van het media-aanbod zal de individuele interesses in het kijken naar sport beter voeden. De weergave van sportwedstrijden gebeurt steeds beter en dichter op de sporter, met extra informatie in beeld. Zo kan je als kijker bij een wielren-tijdrit soms volgen hoeveel vermogen een wielrenner op de pedalen zet. Er is een continue stroom aan informatie en sporthelden staan voortdurend in contact met hun fans. Individuele sporters en nieuwe sporten hebben via online (sport)kanalen zoals YouTube de mogelijkheid een groot publiek te bereiken en volgers te genereren.

Zie trend in de toekomst sport volgen via media

Gelijkblijvend beleid

Het trendscenario is een ‘business as usual’ scenario, dat ervan uitgaat dat er geen nieuw beleid wordt gevoerd. Als tijdshorizon voor het trendscenario is 2030 gekozen. Enerzijds om voldoende afstand te nemen van het huidige beleid, anderzijds om niet té ver in de toekomst te kijken. De ontwikkelingen die in dit trendscenario centraal staan, worden namelijk onzekerder naarmate je verder in de toekomst kijkt.

Methode

De inschatting van toekomstige ontwikkelingen is gedaan op basis van:

Data uit heden en verleden van de kernindicatoren sport en bewegen

Inzicht in de maatschappelijke ontwikkelingen van sport en bewegen

Inbreng van experts over de impact van de maatschappelijke ontwikkelingen op de toekomst van sport en bewegen

Meer informatie

Inleiding

Drijvende krachten van sport en bewegen (overzicht van de maatschappelijke ontwikkelingen)

Methode en verantwoording

De Sport Toekomstverkenning is bedoeld om bij overheden en sportorganisaties de gedachten  scherper te stellen en de discussie over de toekomst te verhelderen en te ondersteunen. De STV is een hot item tijdens de vele sportcongressen in het land. En een mooie uitdaging voor de gemeente SWF en de sportorganisaties, waaronder zeer zeker ONS Sneek, uit de regio. De kennissessie van een aantal jaren terug bij ONS Sneek (Johan van der Veen en Jelbert Kramer waren een tweetal trekkers hiervan), is een aanbeveling voor het komende seizoen.

P.S. Mocht de tekst niet altijd goed te lezen zijn is deze op te vragen bij de mediaredactie van ONS Sneek.